ΟΙ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΑΝΑΓΡΑΣ

ΟΙ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΑΝΑΓΡΑΣ

Η θέση η οποία ονομάζεται σήμερα Τανάγρα ( και προηγουμένως Βράτσι ή Μπράτσι) , δεν έχει απολύτως καμία σχέση με την αρχαία πόλη .
Πέντε χιλιόμετρα Νότιο - Ανατολικά του σύγχρονου οικισμού , στην κοιλάδα του Ασωπού και του παραποτάμου του Λάρι , στους πρόποδες του κηρύκιου όρους και στις παρακείμενες πεδινές εκτάσεις στα βόρεια ταυτίσθηκε με την Τανάγρα των ιστορικών χρόνων ένας αρχαίος χώρος , ο οποίος ονομάζεται σήμερα ΓΡΙΜΑΔΑ και του οποίου σώζονται τα θεμέλια των τειχών .
Ένας οχυρωματικός περίβολος από σκούρο και σκληρό ασβεστόλιθο , μήκους 3 χιλιομέτρων περικλείει την επίπεδη ανατολική κορυφή και τη βόρεια κλιτή μαζί με μέρος της επίπεδης επιφάνειας στους βόρειους πρόποδες του όρους Κηρύκιον .
Δυστυχώς , όμως , ως επί το πλείστον έχουμε να κάνουμε περισσότερο με σωρούς ερειπίων παρά με ορατά κατάλοιπα . Από τα 4 διακρινόμενα είδη τοιχοδομίας το πλέον σύνηθες είναι το ( τετράγωνο ) ισόδομο από τοπικό , σκληρό και σκούρο ασβεστόλιθο , ο οποίος χρησιμοποιήθηκε συχνά προς οικοδόμηση στην Τανάγρα, εξορύχτηκε από την Πάρνηθα και χρησιμοποιήθηκε επίσης και στις γειτονικές Πλαταιές , και το λιγότερο σύνηθες αποτελείται από δρόμους ψαμμίτη κατανεμημένους σε όλη την έκταση του περιβόλου .
Το αμυντικό τείχος συμπλήρωναν 56 γνωστοί σήμερα πύργοι , αλλά η διάνοιξη δρόμου και η χάραξη ενός υδραγωγού έχουν καταστρέψει τους πύργους σε δύο σημεία στη Νότιο – Ανατολική γωνία των οχυρώσεων , τα κενά των οποίων θα συμπληρωνόταν από δύο έως τέσσερις πύργους . Συνολικά στο τείχος θα υπήρχαν τέσσερις πύλες –από για κάθε σημείο του ορίζοντα – αλλά μόνον η βόρεια ήταν ισχυρώς οχυρωμένη με την δημιουργία είδους προτειχίσματος σχήματος Γ , το οποίο προστάτευε την καθαυτό είσοδο προς την πόλη .
Οι άλλες πύλες απλώς πλαισιώνονταν από πύργους .
Υπάρχουν λίγες ενδείξεις αρχαιότερης τεχνοτροπίας και τοιχοδομίας εκτός από το σκληρό και σκούρο ασβεστόλιθο , η κακή κατάσταση διατήρησης του οποίου δεν επιτρέπει χρονολόγηση .
Κατά το Robert . L. Scranton η διασωθείσα τοιχοδομία χρονολογείται μεταξύ 425 και 375 π.χ. Τα νότια τείχη στην πειραϊκή ακτή , όμοια με αυτά της Τανάγρας , χρονολογούνται κατά τα χρόνια της δράσης του Κόνωνα ( μετά το έτος 395 π.χ. ), αν και η χρήση πύργων ανά τακτικά διαστήματα συνιστά μία χρονολόγηση στον ύστερο Ε΄ ή στον πρώιμο Δ΄ αιώνα π.χ.
Όμως εκτός από τις παρατηρήσεις τεχνικού χαρακτήρα η ανάλυση των φιλολογικών πηγών βοηθά πρωτίστως στην χρονολόγηση των τειχών και παράλληλα αποτελεί σύνοψη της ιστορίας της πόλεως ήδη από τα μέσα του Ε΄ αιώνα π.χ.
Μετά από τις μάχες της Τανάγρας και των Οινοφύτων ( 457π.χ.) οι Αθηναίοι κατεδάφισαν τις οχυρώσεις της πόλεως , αλλά το 377 π.χ. όταν Σπαρτιάτης βασιλιάς Αγησίλαος εισέβαλε στη Βοιωτία , πορευόταν δίπλα από την Τανάγρα ΄΄ με τα τείχη της πόλης στα δεξιά του΄΄ κατά την αφήγηση Ξενοφώντα . Από αυτό συμπεραίνεται ότι τα κατεστραμμένα από τα μέσα του Ε΄ αιώνα π.χ. τείχη θα είχαν ανοικοδομηθεί περίπου 80 χρόνια αργότερα. Αν οι τεχνοτροπικές παρατηρήσεις επί των διασωθέντων τμημάτων , οι οποίες τοποθετούν την ανοικοδόμηση κατά προσέγγιση στην περίοδο 425 – 375 π.χ. , είναι ορθές , τα διατετηρημένα τείχη θα είναι εκείνα , τα οποία οικοδομήθηκαν για να αντικαταστήσουν τα κατεστραμμένα από το 457 π.χ. , τείχη .
Προφανώς οι νέες οχυρώσεις δεν θα ανεγέρθηκαν αμέσως μετά την καταστροφή τους , όταν οι Αθηναίοι είχαν υπό τον έλεγχό τους τη Βοιωτία εμποδίζοντας ενδυνάμωση της πόλης και εξέγερση εναντίον τους .
Αν και η Αθηναϊκή κυριαρχία έλαβε τέλος μετά την μάχη της Κορώνειας ( 447 π.χ. ) , η Τανάγρα παρέμεινε μία ασήμαντη πόλη .
Κατά το 395 π.χ. αντιπροσωπευόταν στο κοινό μόνον από ένα Βοιωτάρχη και η συμμετοχή της στις οικονομικές προσόδους της Βοιωτίας είχε μειωθεί στο 1/11 . Η έλλειψη μέσων προς ίδιαν υπεράσπισιν και η ως εκ τούτου ολοκληρωτική εξάρτηση από τη Θήβα ίσως είχε προκαλέσει αυτήν την παρακμή .
Αλλά , αν και η πόλη στις αρχές του Δ΄ αιώνα π.χ. δεν διέθετε οχυρώσεις , περίπου 18 χρόνια αργότερα είχε , αφού ο Αγησίλαος τις είδε το 377 π.χ.
Σε αυτό το χρονικό διάστημα δύο είναι οι πιθανές χρονολογίες ανοικοδόμησης .
Το 395 π.χ. το Κοινόν των Βοιωτών διέλυσε τη συμμαχία με την Σπάρτη και οι Βοιωτοί σχημάτισαν νέα με τους Αθηναίους . Η Τανάγρα ήταν μέλος του Κοινού , αλλά στην πόλη εξακολουθούσαν να υπάρχουν φιλολακωνικές συμπάθειες παρά την αλλαγή στην εξωτερική πολιτική . Ο Ξενοφών μιλά για μια φιλοσπαρτιατική παράταξη , η οποία υπo την καθοδήγηση κάποιου Υπατοδώρου ήλεγχε την πόλη , όταν ο Αγησίλαος εισέβαλε στη Βοιωτία , και την ίδια χρονιά της επιβλήθηκε Σπαρτιάτης αρμοστής ονομαζόμενος Πανθοίδας .
Ύστερα από αυτό το γεγονός η πόλη , φιλοσπαρτιατικός θύλακας στο εσωτερικό της Αττικοβοιωτικής συμμαχίας , θα μπορούσε να αισθάνθηκε την ανάγκη να οχυρωθεί .
Όμως το έτος 386 π.χ. ως χρονολογία ανοικοδόμησης των τειχών φαίνεται πιο πιθανό , η τότε συμπεφωνημένη ειρήνη του Αντακλίδα έθετε τέλος στο συνασπισμό των Ελλήνων κατά κοινά ή συμπολιτείες και άφηνε στις πόλεις αρκετά μεγάλη αυτονομία . Οι Βοιωτικές πόλεις δεν θα υπερασπίζονταν τώρα από την γειτονική Θήβα και θα έμεναν ανεξάρτητες για λίγα χρόνια ως την ενδυνάμωση και την επιστροφή της Θήβας στον ηγεμονικό της ρόλο λίγο καιρό αργότερα .
Η Τανάγρα έκοψε δικά της νομίσματα για πρώτη φορά μετά το 446 π.χ. δεδομένης της αυτονομίας της , εξ αιτίας της οποίας η υπεράσπιση μετατράπηκε σε μεμονωμένη υπόθεση κάθε πόλης ύστερα από την διάλυση του Κοινού , περισσότερο ΄΄Θηβαϊκού ΄΄ προηγουμένως παρά Βοιωτικού . Οι οχυρώσεις ήσαν απαραίτητες και ίσως η Τανάγρα , όπως και οι Πλαταιές , τις απέκτησαν εκείνη τη χρονιά .

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ Γ.Α. ΑΓΙΑΜΑΡΝΙΩΤΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟ.

ΟΙ ΛΑΡΝΑΚΕΣ ΤΗΣ ΤΑΝΑΓΡΑΣ

Αποκλειστική συνέντευξη με τον επιμελητή Αρχαιοτήτων κ . Θεόδωρο Σπυρόπουλο το έτος 1968 – 1969 στο περιοδικό Ταχυδρόμος .

Στα τέλη Μαίου του έτους 1968 ένας νεαρός αρχαιολόγος αποκαρδιωμένος έκλεινε την πρόχειρη ανασκαφή που είχε κάμει . Ένοιωθε αυτό πού έχουν αισθανθεί πολλοί άλλοι αρχαιολόγοι πριν από αυτόν , πως << έφτασε δεύτερος >> , πως είχαν ήδη περάσει από τα σημεία αυτά οι αρχαιοκάπηλοι και δεν είχαν αφήσει πίσω τους τίποτα σημαντικό .
Σήμερα , με τις θαυμάσιες εκείνες λάρνακες και τα άλλα ευρήματα της Τανάγρας , που κάνουν το Μουσείο των Θηβών συναρπαστικό ακόμη και για τον λιγότερο αρχαιόφιλο , ρωτάμε τον ανασκαφέα τους , τον επιμελητή αρχαιοτήτων κ . Θεόδωρο Σπυρόπουλο .

Μα τι ψάχνετε να βρείτε εκεί κοντά στην Τανάγρα , στην περιοχή αυτή της Βοιωτίας , που αγγίζει σχεδόν τα όρια της Αττικής ;

-Έψαχνα για την λύση ενός από εκείνα τα αρχαιολογικά μυστήρια , που δυστυχώς είναι αρκετά κοινά .
Από χρόνια είχαν αρχίσει να παρουσιάζονται σε καταλόγους ξένων εμπόρων αρχαιοτήτων λάρνακες – δηλαδή σαρκοφάγοι , φέρετρα – πήλινες και ζωγραφισμένες , που κανείς δεν ήξερε το τόπο προέλευσής τους . Οι αρχαιολόγοι υπέθεταν ότι οι λάρνακες ήταν Μυκηναϊκές , μα η διακόσμησή τους φαινόταν πολύ μεταγενέστερη , Γεωμετρικής εποχής δηλαδή , και μερικοί από τους μεγάλους επιστήμονες στην Ευρώπη ήταν τόσο βέβαιοι , πως επρόκειτο για πλαστά έργα , ώστε δεν θεωρούσαν καν ότι άξιζε να πάνε να εξετάσουν μια τέτοια λάρνακα , που είχε αγοράσει το Μουσείο του Κάσσελ .
Λάρνακες πήλινες ή πέτρινες είχαν βρεθεί στην Κρήτη και το έθιμο της ταφής μέσα σε τέτοιες σαρκοφάγους εθεωρείτο Μινωϊκό , γιατί πουθενά στην ηπειρωτική Ελλάδα τα ευρήματα των ανασκαφών δεν στήριζαν την υπόθεση πως είχε εξαπλωθεί και εκεί .
Κατά σύσταση του τότε Δ/ντού κ . ΣΠ . Μαρινάτου , έκανα τις πρώτες μου έρευνες το έτος 1968 , αλλά δεν βρήκα παρά μόνον τάφους συλημένους , λεηλατημένους δηλαδή από αρχαιοκάπηλους .

Η διαίσθηση όμως , ανάκατη με την ελπίδα , σας έκαμε να επιμείνετε ;

- Ναι , και ζήτησα από την αρχαιολογική εταιρεία την άδεια και τις πιστώσεις για να επαναλάβω την ανασκαφή τον επόμενο χρόνο .
Έτσι το έτος 1969 δοκίμασα σε ένα άλλο σημείο . Ο πρώτος τάφος που βρήκα ήταν ασύλητος και μέσα στοιβαγμένες , κοντά - κοντά , βρίσκονταν 16 λάρνακες !
Η ΕΝΤΥΠΩΣΗ της πρώτης αυτής ώρας του ενθουσιασμού , πως επρόκειτο για νεκροταφείο σημαντικό , δεν διαψεύσθηκε . Αντίθετα , αποκαλύφθηκε τελικά πως επρόκειτο για δύο μεγάλα νεκροταφεία , 800 περίπου μέτρα απόσταση το ένα από το άλλο . Μέχρι σήμερα έχουν ανασκαφεί 120 περίπου τάφοι στο καθένα νεκροταφείο , και απομένουν άλλοι τόσοι , πράγμα που με πείθει ότι τα νεκροταφεία αυτά μόνον με των Μυκηνών μπορούν να συγκριθούν σε μέγεθος .
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι επεσήμανα και τους δύο οικισμούς , που αναγκαστικά έπρεπε να υπάρχουν κοντά στα νεκροταφεία . Ο ένας μάλιστα βρίσκεται σε εκπληκτικά μικρή απόσταση μόλις 50 μέτρα !
Σε όποιον δεν έχει τύχει να ασχοληθεί με αρχαιολογία , θα φαίνεται ίσως παραξενιά – αν όχι και ιερόσυλη μανία – η επιμονή των αρχαιολόγων να ανοίγουν τους τάφους και να ταράζουν τον αιώνιο ύπνο των νεκρών .
Το ενδιαφέρον αυτό για τα νεκροταφεία εξηγείται , άμα σκεφτεί κανείς πως , ενώ τα σπίτια και οι πόλεις καταστρέφονταν κατά καιρούς από θεομηνίες , πόλεμο ή απλώς από τον χρόνο, οι τάφοι ( κρυμμένοι μέσα στην γη) διατηρούνται , άθικτοι χιλιετηρίδες . Και μέσα στους τάφους , κατά τα αρχαία έθιμα , συνόδευαν τον νεκρό αγγεία και αντικείμενα της προσωπικής του χρήσης , σπαθιά , κοσμήματα , δαχτυλίδια , με την σφραγίδα του . Έτσι τα ευρήματα των τάφων δίνουν πολύτιμες τις πληροφορίες για την καθημερινή ζωή , για τις φάσεις των καλών τεχνών , για την ανάπτυξη της τεχνικής , ακόμη και για τις εμπορικές επικοινωνίες ενός τόπου με άλλους μακρινούς .
Όσο για τον αιώνιο ύπνο των νεκρών , ήδη οι Μυκηναίοι θεωρούσαν , όπως φαίνεται , ότι από ένα σημείο και πέρα δεν μπορούσε τίποτα πια να τον ταράξει , και έτσι μόνοι τους άνοιγαν πολλές φορές τους τάφους , παραμέριζαν τα οστά και τοποθετούσαν μέσα νέες ταφές Για αυτό , όπως είδαμε στον πρώτο εκείνο τυχερό τάφο , ο κ . Σπυρόπουλος βρήκε 16 λάρνακες μαζί .

Οι τάφοι στην Τανάγρα ήταν σαν να λέμε , οικογενειακοί ;

- Αναμφισβήτητα . Σκαμμένοι μέσα στον μαλακό ασβεστόλιθο του τόπου , είναι θαλαμοειδείς , αποτελούνται δηλαδή από ένα κατηφορικό δρομάκι
- ( τον δρόμο ) , που οδηγεί σε ένα υπόγειο δωμάτιο , τον θάλαμο . Το έδαφος , που μοιάζει με κιμωλία , είναι τόσο μαλακό , ώστε σε πολλές περιπτώσεις η οροφή έχει υποχωρήσει από φυσικούς λόγους , καταπλακώνοντας τις ταφές . Αλλού όμως έχει διατηρηθεί ανέπαφη και βλέπει , ακόμη και ένας μη ειδικός , ότι μέσα στον ίδιο τάφο μπορεί να συνυπάρχουν ταφές – νεκροί , δηλαδή , που τοποθετήθηκαν απ ευθείας πάνω στο έδαφος , όπως το συνήθιζαν οι Μυκηναίοι – και ταφές μέσα σε λάρνακες .
- Τι νόημα έχει άραγε αυτή η διαφοροποίηση ;

- Χρήση των λαρνακών εισάγεται αρκετά χρόνια , μετά την έναρξη της χρήσης του νεκροταφείου .
Αλλά δεν αποκλείεται οι μεν φτωχότεροι συγγενείς να μην ήταν σε θέση να αγοράσουν λάρνακα , ενώ οι πλουσιότεροι να μπορούσαν να αγοράσουν , είτε μια απλή , είτε μια περίτεχνα διακοσμημένη .
Πάντως γεγονός είναι πως οι λάρνακες αυτές είναι λίγο – πολύ στα μέτρα του νεκρού . Μεγάλες για τους ενήλικες , μικρές για τα παιδιά . Πράγμα που με κάνει να πιστεύω ότι κάπου εκεί κοντά θα βρεθεί και το εργαστήριο κατασκευής αυτών των λαρνακών . Το έδαφος της περιοχής είναι κατάλληλο για πηλοπλαστική – ακόμη και σήμερα χρησιμοποιείται για κεραμοποιία . Σίγουρα θα υπήρχαν ένα ή περισσότερα ντόπια εργαστήρια που φύλαγαν στις αποθήκες τους λάρνακες διαφόρων ειδών και μεγεθών , είτε άβαφες , είτε διακοσμημένες , στην διάθεση όποιου τις μεταχειριζόταν . Δεν αποκλείεται μάλιστα καθόλου μερικοί να παράγγελναν και ειδική διακόσμηση για την λάρνακα .

Πως όμως εμφανίζεται αυτή η συνήθεια να θάβονται οι νεκροί στον Ελλαδικό χώρο μέσα σε λάρνακες ;

- Τα νεκροταφεία της Τανάγρας χρονολογούνται ανάμεσα στο 1450 , που αρχίζει η χρήση τους , και το 1200 που τελειώνει . Ο μεγάλος όγκος των ευρημάτων αρχίζει το 1400 και έπειτα . Οι λάρνακες όμως εμφανίζονται μόνον μετά το 1350 .
- Συνάγω λοιπόν ότι τότε εισήχθη το έθιμο της λάρνακας .
Πως όμως και γιατί ; Και από πού ; Φοβάμαι πως για την ώρα λείπουν οι γίνονταν αρχικά μέσα σε ξύλινους σαρκοφάγους , που κάποτε μετατράπηκαν σε πήλινες και αυτές διατήρησαν λεπτομέρειες από την μορφή της παλαιότερης πρώτης ύλης .

Πέρα από τα μυστήρια αυτά ( που κάποτε βεβαίως θα λυθούν ) και πέρα από την αισθητική τους αξία , τι άλλο σημαίνουν για τον αρχαιολόγο οι ζωγραφιστές αυτές λάρνακες της Τανάγρας ;

- Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι μέχρι σήμερα έχουν βγει στο φως 50 ζωγραφιστές λάρνακες , διακοσμημένες και από τις 4 πλευρές τους . Ώστε αποτελούν την μεγαλύτερη ζωφόρο εικονιστικών παραστάσεων όλου του Μυκηναϊκού κύκλου και δίνουν πολύτιμες 3 πληροφορίες για τα έθιμα , τις θρησκευτικές τελετές , την καθημερινή ζωή , ακόμη και την μόδα των Μυκηναίων .
Μολονότι οι λάρνακες αυτές καλύπτουν μια χρονική έκταση 150 – 200 ετών , παρουσιάζουν μια απόλυτη σχεδόν ομοιομορφία στις απεικονίσεις τους .
- ΓΙΑΤΙ ;
Είναι ίσως η μεγάλη συντηρητική παράδοση της περιοχής – η περίφημη Βοιωτική προσήλωση στα καθιερωμένα . Ή ίσως επαναλαμβάνονται σταθερά οι ίδιες παραστάσεις , επειδή όλες σχετίζονται με την θρησκεία , που δεν ανέχεται εύκολα καινοτομίες .
Ή ίσως ακόμη καθρεφτίζουν την γενικότερη στατικότητα της Μυκηναϊκής τέχνης στην ύστερή της αυτή περίοδο . Τα ερωτήματα αυτά χρειάζονται μελέτη και χρόνο . Πολύ σημαντικό είναι πως στις λάρνακες της Τανάγρας βλέπουμε για πρώτη φορά πολλά από τα ταφικά έθιμα που αναφέρει ο Όμηρος και που μέχρι τώρα , επειδή δεν επιβεβαιώνονταν από Μυκηναϊκά ευρήματα , τα θεωρούσαμε πολύ μεταγενέστερα.
Βλέπουμε π . χ . την πρόθεση του νεκρού – δηλαδή την έκθεσή του πάνω σε νεκροκρέβατο , για να του απονεμηθούν οι τελευταίες τιμές . Βλέπουμε τον θρήνο .
Βλέπουμε τα αγωνίσματα .
Είναι ολοφάνερο πως στις νεκρικές αυτές τελετές οι γυναίκες έπαιζαν τον κύριο ρόλο . Τα 80 % των μορφών πάνω στις λάρνακες της Τανάγρας είναι γυναικείες , αλλά σε λίγες υπάρχει και ανδρικός << χορός >> , που σίγουρα μετείχε στην τελετουργία , στον έπαινο ίσως του νεκρού .
Σε μία από τις λάρνακες υπάρχουν 13 γυναίκες στην σειρά , που σαφώς τις βλέπουμε ότι χορεύουν , πράγμα που μοιάζει να ενισχύει την θεωρία , ότι ο τραγικός χορός ξεκινά ίσως από νεκρικές τελετές – όχι από το δράμα , αλλά από τον θρήνο .

Και οι αγώνες που αναφέρατε προηγουμένως ;

Όλοι θυμόμαστε από την « Ιλιάδα » , ότι , για να τιμήσει τον νεκρό Πάτροκλο ο Αχιλλέας διοργάνωσε μεγάλους αγώνες με αρματοδρομία , πυγμαχία , πάλη , τοξοβολία .
Σε δύο θραύσματα αγγείων της γεωμετρικής περιόδου , έχουν βρεθεί απεικονίσεις ηρώων , που, καθισμένοι σε θρανία , παρακολουθούν τους αγωνιζόμενους . Αλλά οι λάρνακες αποδεικνύουν πως η συνήθεια να τιμάται έτσι ο νεκρός , υπήρχε σίγουρα στην Μυκηναϊκή εποχή . Σε μια λάρνακα μάλιστα βλέπουμε και τα περίφημα ταυροκαθάψια , που τόσο πολύ αγαπούσαν οι Μινωίτες . Εννοώ αυτά τα παιχνίδια με τον ταύρο , τα επικίνδυνα και θεαματικά . Σε μια άλλη λάρνακα μάλιστα βλέπουμε δύο άνδρες , που έχουν κατεβεί από τα άρματά τους και ξιφομαχούν . Ίσως να ήταν και αυτό ένα από τα αγωνίσματα . Οι λάρνακες όμως δεν διακοσμούνται μόνον με παραστάσεις εθιμικές , αλλά και με διάφορα θρησκευτικά σύμβολα . Σε μια έχουμε από την μια πλευρά την συμβολική παράσταση Σφιγγός , από την απέναντι πλευρά παράσταση γυναικός και στην μέση τον ιερό Πεσσό . Αυτό , νομίζω , ότι συμβολίζει ίσως τον εξαγνισμό της ψυχής , με την συνένωση του γήϊνου στοιχείου ( γυναίκα ) με το υπεργήϊνο ( Σφίγγα ) μέσω του Ιερού Πεσσού .

Εξακριβώσατε μήπως καμιά σχέση ανάμεσα στο μέγεθος του τάφου και τον πλούτο του περιεχομένου του ; Οδηγηθήκατε σε κανένα κοινωνιολογικό , σα να λέμε , συμπέρασμα ;

- Στο σημείο αυτό τα πράγματα είναι τελείως απροσδόκητα . Ένας μεγάλος τάφος μπορεί να μην έχει μέσα ούτε μία λάρνακα . Ένας μικροσκοπικός όμως και φαινομενικά ασήμαντος μέσα να είναι γεμάτος θαυμάσιες λάρνακες . Νομίζω πως το μέγεθος του τάφου δεν σχετιζόταν με την σημασία ή την ισχύ της οικογένειας που τον χρησιμοποιούσε , αλλά μάλλον με κάτι πεζότερο , το έδαφος . Όπου το έδαφος επέτρεπε , ο τάφος γινόταν μεγάλος . Όπου δεν επέτρεπε , έμενε μικρός . Οι παραστάσεις όμως επάνω στις λάρνακες μας δίνουν αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία για την ιδιωτική και την κοινωνική ζωή της εποχής . Εκτός από σχέδια επίπλων , σκευών και ρούχων , μας προσφέρουν και άλλες πληροφορίες . Λόγου χάριν , σε μια λάρνακα βλέπουμε γυναίκες να παρακολουθούν μέσα από ένα παράθυρο την ταφή που σημαίνει πως ο θάνατος ενός μέλους της κοινότητας άγγιζε όλα τα άλλα μέλη και όλοι λάβαιναν κάποιο μέρος στην ταφή του. Είτε ως πρωταγωνιστές
Είτε σαν τις Θρηνωδούς
Είτε σαν τις Μοιρολογίστρες
Είτε ως θεατές .
Ειδικά μάλιστα για τις θρηνωδούς , θα παρατηρούσα ότι οι μορφές τους είναι συχνά στρεβλωμένες , και έτσι ίσως να μην οφείλεται σε κακοτεχνία ή αμέλεια , απόκοτο της ιδέας ότι η λάρνακα θα θαβόταν και επομένως η ομορφιά της διακόσμησής της θα πήγαινε χαμένη . Νομίζω μάλλον πως είναι ένα είδος εξπρεσιονισμού , ένας τρόπος να αποδίδεται το άλγος και η εσωτερική ένταση των θρηνωδών , με απλά , αλλά εκφραστικά μέσα .
- Ανάλογες σαρκοφάγοι που βρέθηκαν στην Κρήτη , ήταν βαμμένες με χρώμα γαλάζιο , που λένε πως ίσως παρίστανε τον ουρανό , όπου θα πήγαινε η ψυχή του νεκρού .
- Στην Τανάγρα έχουμε γαλάζιο χρώμα στις λάρνακες , αλλά σαν συμπληρωματικό χρώμα , για τις λεπτομέρειες της διακοσμήσεως . Ουσιαστικά τα χρώματα εδώ είναι δύο το κόκκινο και το μαύρο . Το φόντο είναι κατά κανόνα από υποκίτρινο κονίαμα . Και πάνω σε αυτό έχουμε είτε περιγράμματα , κόκκινα ή μαύρα , είτε σκιαγραφία της μορφής , οπότε χρησιμοποιείται πάντοτε το κόκκινο . Το μαύρο χρώμα μάλιστα φαίνεται σαν απλό κάρβουνο . Πέφτει ακόμη και με τη ανάσα όποιου το πλησιάσει .


Όλα αυτά που μας είπατε δείχνουν πως η Τανάγρα με τους δύο οικισμούς της πρέπει να υπήρξε σημαντικό κέντρο στην υστερομυκηναϊκή εποχή . Αναφέρεται πουθενά ;

- Κατά την γνώμη μου , η περιοχή αυτή ήταν η περίφημη Γραία του Ομήρου , από όπου ξεκίνησαν οι πρώτοι Έλληνες άποικοι για την δύση . Εκεί έγιναν γνωστοί ως «Γρακοί » . Η θέση της εξ άλλου είναι εξαίρετη . Απέχει μόλις 2 – 3 χιλιόμετρα από την θάλασσα , όπου θα πρέπει να είχε ως επίνειο το Δήλιον δίπλα στο σημερινό Δήλεσι . Η γη της είναι εύφορη και πιθανότατα αποτελούσε μεγάλο εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο . Ήταν σαν να λέμε , η πύλη της Βοιωτίας προς τα νησιά του Αιγαίου , την Κρήτη και την Ανατολή .

ΚΟΝΤΟΣΤΕΚΟΜΑΣΤΕ ακόμη λίγο μπροστά σε αυτές τις περίφημες λάρνακες της Τανάγρας , που στους Αρχαιολόγους δίνουν τόσα πολλά στοιχεία και ανοίγουν τόσα ερωτηματικά για παραπέρα έρευνα .

ΚΟΝΤΟΣΤΕΚΟΜΑΣΤΕ και κοιτάζοντάς τες νοιώθουμε πως κάτι μας πλησιάζει προς αυτήν την κοινωνία εδώ και τρισήμιση σχεδόν χιλιάδες χρόνια . Οι πανάρχαιοι αυτοί Ελλαδίτες είχαν κι’ αυτοί την λαχτάρα να συνοδεύσουν τον νεκρό στην τελευταία κατοικία του με ένα αυστηρό τελετουργικό και με όσο γίνεται μεγαλύτερη φιλοκαλία .

Η ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΤΑΝΑΓΡΑ

Η ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΤΑΝΑΓΡΑ

Η ύπαρξη της αρχαίας Τανάγρας, έφτασε στις μέρες μας όχι βέβαια για κάποιες αλλαγές κοινωνικές και πολιτικές που τυχόν προκάλεσε, αλλά για την καλλιτεχνική παράδοση που δημιούργησε και αποτέλεσε οικονομικό πόλο έλξης, τότε και σημείο θαυμασμού, σήμερα.

Δεν είναι δύσκολο να διαγράψει κανείς την πορεία που ακολούθησε η τέχνη της Τανάγρας στα πλαίσια της δυτικής τέχνης ξεκινώντας από την Ελλάδα του 5ου αιώνα π.χ., για να φτάσει περνώντας, από την Ρώμη και την Αναγέννηση, στο σύγχρονο κόσμο. Είναι όμως απαραίτητο, πριν μιλήσουμε για την παράδοση που δημιούργησαν τα Ταναγραϊκά εργαστήρια, με τις αξιοθαύμαστες μικρογραφίες Ταναγραίων κορών, να αναφερθούμε και στην εξελεγκτική πορεία που είχε, ξεκινώντας χρονικά από την πρώτη οικιστική εμφάνιση στην περιοχή.

Όπως, ήδη, έχει γραφεί η πρώτη οικιστική εγκατάσταση ανάγεται στους Μυκηναϊκούς χρόνους, με αρκετά ευρήματα που προέρχονται από τα δύο ευρεθέντα νεκροταφεία της περιόδου, στα ανατολικά της σημερινής Τανάγρας. Τα ευρεθέντα κτερίσματα, των ταφών, είναι ποικίλης μορφής και χρήσης αγγεία Σε μια εποχή που το μέταλλο ήταν ακριβό και το γυαλί άγνωστο, τα πήλινα αγγεία εξυπηρετούσαν πολύ περισσότερες ανάγκες από ότι σήμερα και τουλάχιστον, στην Ελλάδα, ο καλλιτέχνης, έβρισκε σε αυτά πρόσφορο έδαφος για την εξάσκηση της δεξιοτεχνίας του.
Ο διάκοσμος των αγγείων είναι απλός και αποτελείται από κύκλους και τόξα. Ανευρεθέντα αγγεία του 10 αι.π.χ. είναι διακοσμημένα με τα πιο απλά Μυκηναϊκά σχήματα, τα οποία αποτελούσαν μια παραφθαρμένη έκφραση φυτικών μοτίβων, μεταστοιχειωμένων σε μια νέα διακοσμητική μορφή, χάρη στην χρήση του διαβήτη και των πολλαπλών κτενοειδών πινέλων. Βλέπουμε λοιπόν μια μικρής εκτάσεως εξέλιξη, που οφείλεται όχι, στην αλλαγή της καλλιτεχνικής διάθεσης των αγγειογράφων, αλλά στη χρησιμοποίηση νέων μέσων στη δουλειά τους (διαβήτες- πινέλα).

Οι ανευρεθέντες σαρκοφάγοι – λάρνακες έχουν σχήμα κασέλας με διαστάσεις 1.10μ. μήκος, 0,5μ. πλάτος, 0,6μ. ύψος. Το σώμα του νεκρού τοποθετείται στο εσωτερικό, αφού υποστεί πίεση. Είναι ενδεικτική της τέχνης αυτής της περιόδου, η πλούσια εικονιστική απεικόνιση στο εσωτερικό των λαρνάκων που αποτελούν αντικείμενο μελέτης του θρησκευτικού βίου της Μυκηναϊκής περιόδου σε συνδυασμό με ταφικά κτερίσματα, αγγεία, χάλκινα όπλα κ.λ.π.

Η εικονιστική απεικόνιση των λαρνάκων πλαισιώνεται από γυναικείες μορφές- θρηνήτριες του νεκρού – οι οποίες παρουσιάζονται με χέρια υψωμένα στο κεφάλι. Το γεγονός αναδεικνύει τον πρωτεύοντα ρόλο των γυναικών στις επικήδειες τελετές, γεγονός που για πολλούς αναλυτές αποτελεί την αφετηρία της αρχαίας τραγωδίας σαν συγκερασμό θρήνου και χορού. Τον συμβολιστικό κύκλο συμπληρώνουν πουλιά, φυτά, πλοία σαν επιθανάτιες αναπαραστάσεις της ψυχής.

Η περίοδος αυτή θεωρείται πρόδρομος, της γεωμετρικής περιόδου και ονομάζεται Πρωτογεωμετρική. Οι καλλιτέχνες της Τανάγρας συμπορεύονται με τους καλλιτέχνες της υπόλοιπης Ελλάδας και πολλές φορές, αντιγράφουν την διάθεση και το στυλ των Αθηναίων δημιουργών. Στα αγγεία της περιόδου αυτής συνεχίζεται η παράδοση ζωγραφικής με το λεπτό στιλπνό μαύρο βερνίκι που συναντάμε και στα ωραιότερα αγγεία της εποχής του χαλκού.

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΤΕΧΝΗ

Η Γεωμετρική περίοδος που ακολουθεί καλύπτει τον 9ο και 8Ο αι.π.χ. Στα αγγεία εμφανίζονται σχέδια που συνοδεύονται από την εξέλιξη των παλαιοτέρων. Εμφανίζονται, συνεχόμενες σειρές μαιάνδρων, ελιγμοειδών γραμμών και τριγώνων. Οι κύκλοι και τα ημισφαίρια υποχωρούν, οι ζώνες των αγγείων χωρίζονται, μεταξύ τους, από τρεις συμμετρικές γραμμές και το περίγραμμα των σχεδίων είναι χαραγμένο. Ενώ στην Πρωτογεωμετρική περίοδο, ο καλλιτέχνης περιόριζε την διακόσμηση σε ορισμένες περιοχές, ο ζωγράφος της γεωμετρικής περιόδου, βαραίνει τη σύνθεση, γεμίζοντας ολόκληρη την επιφάνεια.

Όταν σημειώθηκαν, οι αλλαγές αυτές, στις αρχές του 8ου αι.π.χ., οι καλλιτέχνες είχαν, ήδη, αρχίσει να χρησιμοποιούν μορφές στη διακόσμηση των αγγείων. Το στοιχείο αυτό, η αναπαράσταση δηλαδή ανθρώπων, θεών και ζώων, ήταν, ίσως και το βασικότερο για τη μετέπειτα εξέλιξη της κλασσικής τέχνης. Οι μορφές άκαμπτες, τετραγωνισμένες, εκπέμπουν δυναμισμό.

Προς το τέλος της Γεωμετρικής περιόδου, οι άκαμπτες μορφές χαλαρώνουν και εισάγονται, σιγά- σιγά, οι λεπτομέρειες.

Ακολουθείται μια εξελεκτική πορεία στην αγγειογραφία, από όπου και αντλούμε τα στοιχεία μας για τους πρώτους χρόνους, μια πορεία γεμάτη νέα καλλιτεχνικά στοιχεία. Στην πραγματικότητα, όλες οι καινοτομίες βασίστηκαν στις αρχές της Γεωμετρικής διακόσμησης, αρχές που ποτέ δεν εγκαταλείφθηκαν, αλλά αποτέλεσαν πραγματικά μία από τις βάσεις της Ελληνικής τέχνης, όλων των εποχών.

Από αυτήν την εποχή, τέλη του 8ου.π.χ. έχουμε και τα πρώτα δείγματα, κατασκευής πήλινων ειδωλίων, αυτά που θα αποτελέσουν τους προδρόμους και τις βάσεις μιας καλλιτεχνικής παράδοσης αξεπέραστης, ακόμη και σήμερα. Αυτά τα πήλινα ειδώλια είναι ζωγραφισμένα όπως τα αγγεία. Στα πιο πολύπλοκα από αυτά, τα χαρακτηριστικά του είναι χρωματισμένα, ενώ το κεφάλι σαν σύνολο, αποτελεί, μια προσεκτική γεωμετρική σπουδή με πολύ περισσότερες λεπτομέρειες από ότι συναντούμε στα πιο περίτεχνα χάλκινα ειδώλια της υπόλοιπης Ελλάδας.

Για περισσότερο από μισό αιώνα, δεν έχουμε άλλα αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτής της τέχνης, μέχρι το 624π.χ., οπότε και θεωρείται, βάσει ευρημάτων, η απαρχή της αρχαϊκής τέχνης στα ειδώλια αυτού του είδους.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ (625-475π.χ.)
Η Αρχαϊκή τεχνοτροπία, χρονολογείται από το 625π.χ. και διαρκεί ως το 475π.χ. Την περίοδο αυτή την κατανέμουμε σε τρία (3) διαδοχικά στάδια, διάρκειας 150 χρόνων συνολικά.

(625-550 π.χ.) Στο πρώτο αυτό εκφραστικό στάδιο της περιόδου, η διακόσμηση κατά κανόνα είναι σε μαύρο στιλπνό, ενώ τα τελευταία χρόνια της περιόδου αυτής, συναντούμε κάποιους πολύχρωμους πειραματισμούς.

Η πλειοψηφία των αγαλματιδίων είναι χειροποίητη, μα με πολλές διαφορές ανάμεσά τους. Χρησιμοποιείται όμως και ο τροχός για την παραγωγή των ειδωλίων. Έχουν χειροποίητο κυρίως κορμό, με την επιφάνεια τους επίπεδη, και τα κεφάλια σκαλισμένα. Τα περισσότερα από αυτά έχουν, τριγωνικού σχήματος κεφαλή- μια επιρροή ίσως Αιγυπτιακή-με την κόμη να πέφτει στρωτή και ελεύθερη στους ώμους, στερώντας από τον καλλιτέχνη τη δυνατότητα, να περάσει ενδεχόμενα συναισθηματικά μηνύματα, από αυτήν τη συγκεκριμένη έλλειψη κίνησης του κεφαλιού.

Ο καλλιτέχνης για να δημιουργήσει το κεφάλι, σε αυτό το επίπεδο σώμα, καταφεύγει στη δημιουργία μιας μεγάλης μύτης, υπερφυσικής για το μέγεθος του αντικειμένου, και αρκείται σε αυτό, γιατί αντικρύζουμε την παντελή έλλειψη στόματος και γνάθου, ενώ τα μάτια είναι απλώς ζωγραφισμένα. Ίσως παραφθαρμένα να απεικονίζουν τη Θεά Δήμητρα και έχουν τις ρίζες τους στην τέχνη της Μυκηναϊκής περιόδου.

Στις φιγούρες όλων των τύπων διαφορετικής τεχνοτροπίας που αναφέραμε, κυριαρχεί ο μαύρος στιλπνός διάκοσμος και ποικίλλουν σε ειδώλια γυναικών, που αναπαρίστανται είτε όρθιες είτε καθιστές, ενώ το ύψος τους ποικίλλει από 13cm ως τα 30 cm.

(550-500π.χ.) Στο δεύτερο στάδιο, που ακολουθεί, διάρκειας 50 χρόνων περίπου, οι αλλαγές που λαμβάνουν χώρα, είναι η υιοθέτηση της πολυχρωμίας, έναντι του στιλπνού μαύρου. Η αιτία που μας οδήγησε στη διαχώριση των δύο αυτών σταδίων, συμπεραίνουμε ότι είναι η αλλαγή του χρωματικού διάκοσμου από μαύρο σε κόκκινο και η εισαγωγή και χρήση του κίτρινου και μαύρου, ως συμπληρωματικά στοιχεία.

(500-475 π.χ.) Οι αρχές του 5ου αιώνα παρουσιάζουν, δημιουργίες τελείως διαφορετικές, που ξεχωρίζουν σε δύο ομάδες.

1. Άνδρας που μαγειρεύει , ύψους 7,5cm , 500 – 475π.χ. Τανάγρα 1873.

Μουσείο Ανατολικού Βερολίνου .

Η πρώτη ομάδα απαρτίζεται από καλλιτεχνήματα, βασισμένα στην προηγούμενη περίοδο, που αναπαριστούν ανθρώπους στις καθημερινές τους ασχολίες. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά που μέσα από τα χέρια του δημιουργού τους, αναβιώνουν και ζωντανεύουν, μπροστά μας, μια εποχή τόσο μακρινή, μα συνάμα και τόσο κοντινή, εξ αιτίας τους. Ο ρεαλισμός που εκπέμπουν είναι πρωτόγνωρος, οι κινήσεις αποκτούν πλαστικότητα, το βλέμμα του δημιουργήματος, καρτερικό, περιμένει κάποιο αποτέλεσμα, αυτό που θα δώσει το έναυσμα για την επόμενη κίνηση να ζωντανέψει και να μας μιλήσει για το μακρινό παρελθόν του.
Ο καλλιτέχνης συνεχίζει να χρησιμοποιεί τα χέρια του για να δημιουργήσει, ξεχνάει τα επίπεδα σώματα, δίνει καμπύλες στις φιγούρες, ακολουθεί ανατομικά πια, το περίγραμμά του σώματος και πιο λεπτομερειακά πλάθει το πρόσωπο, δίνοντάς του χαρακτηριστικά μοναδικά για το κάθε αγαλματίδιο. Παρουσιάζονται άνδρες και γυναίκες σε καθημερινές τους ασχολίες, που μαγειρεύουν, πλένουν, ασχολούνται με την αισθητική τους, και άλλες πολλές δραστηριότητες(φωτ.1,2,3).

2 .Σκηνή Κουρείου , ύψους 13,5 cm , 500- 475 π.χ. Τανάγρα 1873.

Μουσείο Ανατ. Βερολίνου ( East Berlin ) .

3 . Γυναίκα και κορίτσι που μαγειρεύουν , ύψους 11cm , 500 – 475 π.χ.
Μουσείο Βοστώνης ,
( Boston museum of fine Arts ).

Τα χρώματα που κυριαρχούν είναι το μαύρο, το λευκό, το κόκκινο, το κίτρινο της προηγούμενης περιόδου, ενώ προστίθενται το μπλέ και το ρόζ. Δημιουργήματα της εποχής είναι και τα πρώτα οικιακά ζώα, που μάλλον, εξυπηρετούσαν σαν παιγνίδια, μικρών παιδιών. Αυτή είναι και η εποχή, που εμφανίζονται για πρώτη φορά αναπαραστάσεις, ηθοποιών, εμπνευσμένων από κωμωδίες της εποχής, είτε εμφανιζόμενοι ιππεύοντας χήνες, είτε δελφίνια (φωτ.4,5).

4. Ιππέας ύψους 11 cm , 500 -475 π.χ. , από τήν Τανάγρα 1875 .

Βρεττανικό Μουσείο . ( British Museum ) .

5. Αναβάτης Χήνας ( ηθοποιός ) , 500 – 475 π.χ. Τανάγρα 1875 .

Βρεττανικό Μουσείο . ( British Museum ) .

Ο φωτογραφικός αυτός ρεαλισμός, συνυπάρχει με την εξιδανίκευση, πού αναδύεται από τη δεύτερη ομάδα-κατηγορία της περιόδου. Γιατί αυτή η διαφορά. Γιατί ο καλλιτέχνης, ο ίδιος, ίσως, δημιουργεί άλλοτε ρεαλιστικά και άλλοτε ιδανικά. Η εξήγηση που μπορούμε να δώσουμε είναι, ότι ο δημιουργός πλάθει στα χέρια κάτι το θείο. Επηρεασμένος από τα άλλα πολιτιστικά κέντρα (ΑΘΗΝΑ, ΚΟΡΙΝΘΟΣ ΚΛΠ), δημιουργεί αναπαραστάσεις Θεοτήτων είτε καθιστές είτε όρθιες, ενδεδυμένες τον Ιωνικό χιτώνα και το Δωρικό πέπλο, που θα αποτελέσουν και την κύρια ενδυματολογική διακόσμηση των έργων της Κλασσικής Περιόδου.

ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΗ (475-330 Π.Χ.).
Η ζωντάνια και η εκφραστικότητα των μορφών εξελίσσεται ακόμη περισσότερο στα χρόνια, που ακολουθούν. Ο καλλιτέχνης γίνεται αντικείμενο λατρείας και εκτίμησης. Είναι η εποχή του ναού του Δία στην Ολυμπία, του Παρθενώνα στην Αθήνα, η εποχή του Φειδία, του Πολύκλειτου, του Πραξιτέλη, δημιουργίες και δημιουργοί πού χάραξαν τους δρόμους της παγκόσμιας τέχνης, της ανθρώπινης ευαισθησίας και κάλλους. Είναι η περίοδος που τα θέατρα σείονται από επευφημίες για τα έργα του Αισχύλου, Ευριπίδη, Σοφοκλή και Αριστοφάνη. Είναι
στιγμές πνευματικής ανησυχίας, οι μαγικές μουσικές στιγμές θα έλεγε κανείς, οι στιγμές που απαγγέλλει
τα ποιήματά του ο Πίνδαρος, η Σαπφώ, η Κόριννα. Η Κόριννα, μια γυναίκα ελεύθερη, γεννημένη στην Τανάγρα από αριστοκρατική οικογένεια. Γράφει ποιήματα στη Βοιωτική διάλεκτο. Ο μύθος του Ωρίωνα, των Μινναίδων, των επτά επί Θήβας, του μουσικού αγώνα μεταξύ των Θεών Ελικώνα και Κιθαιρώνα είναι μερικά από τα δείγματα της ποίησης της, που επηρέασαν τους σύγχρονους καλλιτέχνες. Τα έργα της φθάνουν στις μέρες μας ευρεθέντα σε πάπυρο του 2ου μ.Χ. αιώνα και άλλα αναφερόμενα από τον Ηφαιστίωνα.

Αυτό είναι το πνευματικό κλίμα της εποχής. Είναι η αποκαλούμενη κλασσική εποχή. Είναι η περίοδος, που το Ελληνικό πνεύμα, μεγαλουργεί και βάζει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της ελληνικότητας σε κάθε κατοπινή ανθρώπινη δραστηριότητα, μια βάση για όλες τις σημερινές ακόμη θέσεις, φιλοσοφικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές.

Χρονικά, η κλασσική περίοδος της Ελληνικής τέχνης, εκτείνεται από το έτος 475 έως το 330. Π.χ. Η πλειοψηφία των ευρημάτων της εποχής από την Τανάγρα βρίσκεται, σε ελληνικά μουσεία και η δυνατότητα μελέτης τους από Έλληνες επιστήμονες είναι δυνατή, ενώ η έκθεση προς θέαση και θαυμασμό από εμάς τους Έλληνες καθίσταται προσιτή.

Τα αγαλματίδια της εποχής κατασκευάζονται από πηλό, πιο παχύρευστο, από αυτά της αρχαϊκής και είναι τώρα κούφια (φωτ.6 α, 6β). Η πρόσοψή τους είναι σκαλισμένη και πλασμένη με τα χέρια. Αρχικά τα αγαλματίδια κατασκευάζονταν με μακρού μήκους βάσεις και το συνολικό τους ύψος έφτανε τα 30-40 cm. Με την αρχή του 4ου αιώνα π.χ. έχουμε μια αλλαγή στις προτιμήσεις των καλλιτεχνών και του λαού, τα αγαλματίδια δεν ξεπερνούν τα 20-25 cm, ενώ η τεχνοτροπία παραμένει ίδια.

6. Γυναίκα του 450 – 425 π.χ. φέρει χαρακτηριστικού τύπου καπέλο με τρείς κορυφές .
Έχει ύψος 30 cm .

Ο χρωματισμός διαμορφώνεται, γίνεται πιο φυσικός. Χρησιμοποιούνται χρώματα, όπως το κόκκινο αρχικά και το πιο φυσικό ρόζ αργότερα, για ανδρική και γυναικεία σάρκα, ενώ το κόκκινο, το κίτρινο και περιστασιακά το μπλέ, χρησιμοποιούνται για τα σχέδια των φασμάτων που ντύνουν το άγαλμα και την βάση. Τα μαλλιά μπορεί να είναι μαύρα ή κόκκινα, όπως μαύρα είναι βαμμένα τα μάτια, τα φρύδια κ.α.

Η χαρακτηριστική γυναικεία ένδυση, αυτής της περιόδου, είναι ο πέπλος (φωτ.6α ). Η κορυφή του πέπλου γύριζε προς τα έξω, με τέτοιο Τρόπο έτσι ώστε να δημιουργείτε η εντύπωση κάποιου δεύτερου ρούχου, ριχτού στο πέπλο.

7. Γυναίκα ύψους 33 cm , 425 – 400 π.χ. Εθνικό Μουσείο , Αθηνών
( National Museum , Athens) .

Χαρακτηριστικός και ο πώλος (είδος παραλληλόγραμμου) που συναντάται στα αγαλματίδια της πρώιμης κλασσικής περιόδου, με τις πρωτότυπες τρεις προεξοχές στο πίσω μέρος, μια καλλιτεχνική ιδιοτροπία ευρύτατα διαδεδομένη στη Βοιωτική τεχνοτροπία.

Το μεγάλο μήκος των αγαλματιδίων με τις υψηλές βάσεις, που υιοθετήθηκε στα μέσα του 5ου αιώνα π. χ., έχει δώσει κάτι καινούργιο στην τεχνοτροπία, την εξέλιξη της κόμμωσης των αναπαριστούντων. Η εξέλιξη της κόμμωσης – η μόδα θα λέγαμε σήμερα – μας σηματοδοτεί χρονικά και γεωγραφικά την περίοδο και το χώρο(φωτ.7). Για πρώτη φορά, συναντάται, μια πολύπλοκα δουλεμένη κόμμωση, μοναδική στον Ελλαδικό χώρο, που υιοθετείται το 425 π.χ. σαν γυναικείος τρόπος κτενίσματος, ενώ γύρω στο 400 π.χ. ακολουθείται και από του άνδρες και διαρκεί, έως το 375 π.χ. οπότε εγκαταλείπεται.

Τα αγαλματίδια της περιόδου αναπαριστούν, κυρίως, γυναίκες στεκούμενες με τα χέρια να πέφτουν χαλαρά στα πλευρά, ενώ παρουσιάζουν γυναίκες να κρατούν ένα λουλούδι στο στήθος, η ένα καλάθι στο πλάι, ενώ παρουσιάζουν ενώ τα ανδρικά ειδώλια παρουσιάζονται να κρατούν είτε μικρά κοκόρια είτε μικρό λαγό. Οι νέες αυτές γυναίκες αποδίδουμε ότι αναπαριστούν, πολύ πιθανά, την θεά Δήμητρα. Όσον αφορά τα ανδρικά ειδώλια, του 450 π.χ. παριστάνουν νεαρούς άνδρες με κατσαρή (σγουρή) κόμμωση, ενδεδυμένους με ένα συμμετρικό μανδύα, που σκεπάζει ριχτά την πλάτη και τα πλευρά, ενώ παρουσιάζεται ακάλυπτος, γυμνός από μπροστά, και όπως προαναφέρθηκε, κρατούν στο αριστερό τους χέρι ένα μικρό κόκορα η λαγό (φωτ.8). Τα ζώα αυτά αποτελούσαν παιγνίδια για τους νεαρούς της εποχής και δίνονταν, ως δώρα εκτίμησης, από ηλικιωμένους. Μια, επίσης προσφιλής αναπαράσταση ανδρών της αυτής περιόδου, είναι αυτή του Ερμή, που παρουσιάζεται καθιστός σε στάση οκλαδόν, ενδεδυμένος με μανδύα, που αγκαλιάζει το σώμα και φέρει ένα κωνικό καπέλο, τον πήλο.

8. Νέος ύψους 25,5 cm. 450 – 425 π.χ. Θεσπιές 1867 .
Βρεττανικό Μουσείο . ( British Museum ) .

Με τις αρχές του 4ου αιώνα π.χ. εμφανίζονται, παράλληλα, μικρότερου μεγέθους αγαλματίδια, καλύτερα επεξεργασμένα ανατομικά. Τα χρώματα που δίδονται είναι πιο ρεαλιστικά, ενώ στην ένδυση ο πέπλος δίνει τη θέση του σε κάποιες παραλλαγές του Ελληνιστικού χιτώνα και μανδύα που θα ακολουθήσουν (φωτ.9). Ο καλλιτέχνης επιτυγχάνει να δώσει κίνηση, μέσα από ένα πέταγμα της μορφής, και καρτερική νωχελικότητα, με αλλαγές στη στάση των έργων. Το ένα πόδι ελαφρά λυγισμένο, το αριστερό χέρι τοποθετείται στη μέση, ενώ το δεξί ανηρτημένο βαστά το πέπλο στο ύψος του ώμου, η χαϊδεύει ανάλαφρα το κεφάλι.

9. Γυναίκα και νέος , ύψους 38 cm , 425 – 400 π.χ. Ταναγραϊκή τέχνη .

Βρεττανικό Μουσείο ( British Museum) .

Μια ακόμη μορφή τέχνης, της κλασσικής περιόδου, είναι οι Προτομές που ξεπήδησαν στις αρχές του 5ου αι.π.χ. και που πολύ γρήγορα έγιναν προσφιλείς (φωτ.10). Έχουν ύψος που ποικίλει από 25-31cm καί πρέπει να υποθέσουμε ότι πρόκειται για έργα μοναδικά, που δημιουργήθηκαν κατά παραγγελία και διακρίνεται μια ποικιλία και μοναδικότητα των χαρακτηριστικών, στα μάτια, στη μύτη, στις γνάθους και γενικότερα στην κατανομή των χαρακτηριστικών του προσώπου. Τα χρώμματα που χρησιμοποιούνται είναι τα ίδια με αυτά των αγαλματιδίων, φορούν τον γνωστό πώλο, ενώ το σχέδιο της κόμμωσης ανατρέχει σε παλαιότερα στυλ, τότε που το μαλλί εμφνιζόταν σε ευθεία γραμμή, είτε αφημένο ελεύθερα στους ώμους, είτε πιασμένο κάτω από τον πώλο. Οι προτομές αυτής της περιόδου παριστάνουν Θεούς και ανθρώπους, με ιδιαίτερη προτίμηση από τους θεούς την Δήμητρα και τον Διόνυσο.

10 . Προτομή Διονύσου , ύψους 31 cm , 350 π.χ. Τανάγρα 1873 .
Βρεττανικό Μουσείο ( British Museum ) .

Εκτός από την εγχώρια παραγωγή της Τανάγρας, γίνεται και εισαγωγή έργων τέχνης από την Αθήνα την Κόρινθο κ.α. Η Αθήνα προμηθεύει την αγορά της Τανάγρας, με αγαλματίδια που αναπαριστούν ηθοποιούς έργων της ελαφράς κωμωδίας και παρουσιάζονται φορώντας μάσκες και κοντά πανωφόρια, ενώ τονίζουν το ρόλο τους με κάποια φαλλικά σύμβολα και υπερμεγέθη στήθη.

Από την Κόρινθο, η Τανάγρα εισάγει μικρογραφίες ζώων, σατύρων, γενικότερα μορφών κωμικών, που χρησιμοποιούνται ως παιγνίδια από αυτά.

Αυτές οι αλλαγές επιτελέστηκαν στο χώρο της Τέχνης, στην Κλασσική περίοδο, 475-330π.χ., αλλαγές γεμάτες κίνηση και ζωντάνια, που στήριξαν τις νέες ιδέες και καλλιτεχνικές ευαισθησίες στην περίοδο που ακολουθεί, την Ελληνιστική.

αρχαία Τανάγρα

ΤΑΝΑΓΡΑΙΚΗ –ΤΑΝΑΓΡΑΙΑ – ΠΟΙΜΑΝΔΡΙΣ – ΠΟΙΜΑΝΔΡΙΑ- ΤΑΝΑΓΡΑ- ΓΡΑΙΑ (ΤΑΝ-ΑΓΡΑΝ) = ΤΟΠΟΣ ΕΛΩΔΗΣ
Μια μελέτη και σπουδή της Ταναγραϊκής γης.
“ΜΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΠΕΡΗΦΑΝΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ”

Η μεγάλη και ιστορική Βοιωτική πόλη, κράτος την εποχή της ακμής της, η οποία περικλείετε σήμερα από την Αρχαία Τανάγρα- Δήλεσι – Αυλίδα – Ριτσώνα – Άρμα (Τανάγρα-Μπράτσι ή Βράτσι) Κυρήκειο Όρος – Αρχαία Τανάγρα και απέχει 5 Km από το Δήμο Σχηματαρίου και 5 Km ανατολικά του σημερινού χωριού Τανάγρα.

Η Τανάγρα στην αρχαιότητα αποτελούσε το δώρο της φύσης γιατί ήταν κτισμένη ανάμεσα στη Βόρεια όχθη του μεγάλου πλωτού για την εποχή αυτή ποταμού, Ασωπού, και στην ανατολική όχθη του Θερμόδου ποταμού (Λάρις).Η ιστορία της αρχαίας Τανάγρας και γενικότερα της ευρύτερης περιοχής αρχίζει από των αρχαιοτάτων χρόνων, τους μυθικούς, όταν ο ποτάμιος Θεός της Βοιωτίας, Ασωπός, γιός του Ωκεανού από το γάμο του με την Μετώπη, κόρη του Δάδωνα απέκτησε πολλές κόρες. Την Θήβη, την Πλάταια, την Εύβοια, την Νεμέα, Αίγινα ( που άρπαξε ο Δίας) και την Τανάγρα. Ο άνδρας της Τανάγρας ο Ποίμανδρος ίδρυσε για χάρη της κοντά στο πατέρα της (βόρεια όχθη του Ασωπού) μια πόλη και προς τιμή της την ονόμασε Τανάγρα ή Ταναγραία. Ο Ποίμανδρος ήταν γιος του Χαιρεσιλάου, και της Στρατονίκης.

1) Νόμισμα Ποίμανδρου αριστερά , και δεξιά νόμισμα Ερμή του Κρυοφόρου

Οι αναφορές για ανθρώπινη εγκατάσταση στην ευρύτερη περιοχή της Τανάγρας, μας παραπέμπουν στο ιε΄ και ιδ΄ αιώνα π.Χ.

Η Τανάγρα ήκμασε από τους Μυκηναϊκούς έως και τους Ρωμαϊκούς χρόνους.

Ήταν το επίκεντρο της Ταναγραϊκής που περιελάμβανε το Άρμα , την Μυκαλησσό, τις Φαρές, τον Ελαιώνα, και άλλες θαμμένες σήμερα πόλεις. Ήταν μέλος της συμμαχίας του λεγομένου Βοιωτικού κοινού. Τα αποσπάσματα ποιημάτων που σώζονται σήμερα σε Αιγυπτιακούς πάπυρους της λυρικής Ταναγραίας ποιήτριας Κόριννας , σύγχρονης του άλλου λυρικού Βοιωτού ποιητή Πινδάρου μαζί με πολλά άλλα αρχαιολογικά ευρήματα, της περιοχής μαρτυρούν την πρόοδο της πόλης στα γράμματα και στις τέχνες.

Η πόλη της αρχαίας Τανάγρας ήταν κτισμένη σε λόφο στην αριστερή όχθη του ποταμού Ασωπού και στα σύνορα της Αττικής. Η Τανάγρα αναφέρεται από τους αρχαίους συγγραφείς Παυσανία, Στράβωνα, Δικαίαρχο, Ηρόδοτο και από τους νεότερους Γεώργιο Τσεβά.

Ο Δικαίαρχος, ο οποίος επισκέφθηκε την πόλη, μας αναφέρει ότι βρισκόταν επί βραχώδους και υψηλού λόφου, γνωστού με το όνομα Γριμάδα ή Γριμάλα, παρά την Βόρεια όχθη του ποταμού Ασωπού. Τα σπίτια της Τανάγρας ήσαν κοσμημένα με ωραίες στοές και τοιχογραφίες. Οι κάτοικοι υπήρξαν Λαμπροί στην συμπεριφορά, λιτοί στον βίο, όλοι γεωργοί και όχι εργάτες. «Πιστοί , δίκαιοι, φιλόξενοι, μεταδοτικοί και αλλότριοι πάσης αδίκου πλεονεξίας».

Η πόλη ήταν κτισμένη στους πρόποδες του λόφου, ενώ στην κορυφή ευρίσκονται τα ιερά αυτής. Από αυτό βλέπουμε ότι οι Ταναγραίοι τους Θεούς τους είχαν στο πιο ψηλό σημείο της πόλης.

Εικόνα 2 : Περιγραφικός χάρτης περιοχής της αρχαίας Τανάγρας1

Γύρω – γύρω από την πόλη υπήρχε τείχος 2 μιλίων το οποίο κατεδαφίσθηκε το 456 π.Χ. και σήμερα βρίσκεται σε σωρούς ερειπίων.

Από τα σπουδαιότερα ιερά ήταν τα εξής:

Α) Το ιερό του Διονύσου μετά λατρευτικού αγάλματος, έργο του περίφημου γλύπτου Πραξιτέλους και ενός επιπλέον αγάλματος του Τρίτωνος.

Ιδέα των αγαλμάτων τούτων λαμβάνουμε από τα νομίσματα της Τανάγρας των Ρωμαϊκών χρόνων. Πλησίον του ναού βρισκόντουσαν οι ναοί της Θέμιδος της Αφροδίτης, του Απόλλωνα, του Ερμού του κρυοφόρου και του Ερμού του Προμάχου. Λείψανα των ναών τούτων ήλθαν σε φως με τις ανασκαφές του 1890.

Κατά τον Λυκόφωνα ή Τανάγρα ήταν η υπό του Ομήρου μνημονευομένη πόλη Γραία, η επωνομασθείσα Ταναγραία ή Τανάγρα, προσλαβούσα κατά το Λύκε το πρόθυμα “Τανά” σε απόδειξη της Αιολικής αυτής καταγωγής.

Η Τανάγρα ήταν μια ελεύθερη πολιτεία της συμπολιτείας της Βοιωτίας έχοντας εκτεταμένη εύφορη περιοχή την Ταναγραϊκή. Την ανεξαρτησία της η Τανάγρα έχασε το 456 π.Χ όταν οι Αθηναίοι με τον Μυρωνίδη εισέβαλαν στην Βοιωτία και νίκησαν τους Βοιωτούς στα Οινόφυτα όπου κατεδαφίσθηκαν τελείως τα τείχη.

Ο Ηρόδοτος αναφέρει για την Τανάγρα ότι οι αρχαιότατοι κάτοικοι της ήταν Φοίνικες (Γεφυραίοι) οι οποίοι ήλθαν με το Κάδμο στη Βοιωτία , μετά την αποπεράτωση των υδραυλικών έργων στην Θήβα εγκαταστάθηκαν στην Ταναγραϊκή γη , όπου τους έτυχε ως κλήρος τους.

Κατά την περίοδο των Ρωμαϊκών χρόνων η Τανάγρα ήταν αυτόνομη πολιτεία και εκ των ανθηρότερων πόλεων της Βοιωτίας. Παρήγαγε άφθονο και εξαίρετο κρασί και φημιζόταν για τους μαχητικούς πετεινούς (κοκόρια), τα οποία ονομαζόντουσαν «κόσσυφοι». Οι πετεινοί ήταν δύο είδη κατάλληλοι για κοκορομαχίες. Το μέγεθος τους ήταν σαν τα πουλερικά της Λυδίας, το χρώμα τους σαν του κόρακα, ενώ το γένι και το λειρί τους σαν της ανεμώνης. Είχαν λευκά σημάδια μικρά στην άκρη του ράμφους και στην άκρη της ουράς. Αυτή ήταν η μορφή τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι εξασκημένοι σε κοκορομαχίες πετεινοί της Τανάγρας ήταν γνωστοί ως «Ταναγραίοι αθλητές».

Η Μυκηναϊκή εγκατάσταση που εντοπίστηκε το1968 , χρονολογείται περίπου στο 1450 π.Χ. Βορειοδυτικά . της αρχαίας κλασικής Τανάγρας. Η ύπαρξη αυτού του συνοικισμού (1450 -1200 π.Χ.) ήταν άγνωστη μέχρι τα μέσα του 1950, όταν αρχαιοκάπηλοι ανακάλυψαν και σύλησαν θαλαμοειδείς τάφους, γεμάτους με ασυνήθιστες σαρκοφάγους από terracotta.

Εικόνα 3 : Δρόμος και είσοδος του θαλαμοειδούς τάφου Ν⁰ 6 ( Σπυροπουλος Θεόδ.) .

Εικόνα 4 : Μυκηναϊκός τάφος ( Σπυρόπουλος Θεοδ . ) από τις ανασκαφές 1968 – 1969.

Το 1965 η καθηγήτρια Emily Vermeulen, δημοσίευσε ότι ήταν γνωστό γι’ αυτές τις σαρκοφάγους και πολύ σωστά υπέδειξε το χώρο προέλευσής τους, στον ευρύτερο χώρο της Τανάγρας. Τρία χρόνια αργότερα, ο αρχαιολόγος Θεόδωρος Σπυρόπουλος, ξεκίνησε ανασκαφές, που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη και έφερε στην επιφάνεια τον Μυκηναϊκό οικισμό, νεκροταφεία και αρκετές εκατοντάδες τάφους σε περιοχή 200m ανατολικά της σημερινής Τανάγρας.

Εικόνα 5: Λάρνακες εντός του θαλάμου του τάφου Ν0 6 από τις ανασκαφές του 1968 – 69 (Σπυρόπουλος Θεόδ. ) .

Σ’ αυτούς τους τάφους βρέθηκε ένας μεγάλος αριθμός σαρκοφάγων - λαρνακών από terracotta, πανομοιότυπων των προαναφερθέντων και επίσης κτερίσματα καθη­μερινής χρήσης όπως εργαλεία, όπλα, μπρούτζινα αντικείμενα και αγαλματίδια θεο­τήτων από terracotta . Πρόδρομοι αυτών που θα ακολουθούσαν και θα γίνονταν το σήμα κατατεθέν της Ταναγραίας τέχνης, αργότερα.

Εικόνα 6: Αναμνηστική φωτογραφία από τις ανασκαφές του 1968 – 69. ( Δριχούτης Ανδρέας –Μωριάς -και μια από τις αρχαιολόγους ) .

Εικόνα 6 : Κάτοικοι του χωριού ( Τανάγρα ) που εργαζόντουσαν στις ανασκαφές του Μυκηναϊκού νεκροταφείου Τανάγρας. Από αριστερά : Μπελεγράτης Νικόλαος ( Κολιάκης ), Δριχούτης Ανδρέας του Δημητρίου, Νικολάου Κωνσταντίνος του Σωτηρίου, Τζελάς Ηλίας του Ιωάννου, Δριχούτης Παναγιώτης του Γεωργίου, η αρχαιολόγος και ο Σιαμπάνης Αναστάσιος του Ευαγγέλου.

Η πρώτη αναφορά της Ιστορικής Τανάγρας - εγκατεστημένης στο λόφο Γριμάδα Νοτιοανατολικά της σύγχρονης Τανάγρας - χρονολογείται γύρω στο 700 π.Χ. και αποδεικνύεται από έναν αριθμό σφραγιδόλιθων, προσφάτως δημοσιευμένων από τον Dr. R.C.S. Frisch. Τα στοιχεία, που έχουμε για τους πρώτους χρόνους ύπαρξης της αρχαίας Τανάγρας είναι περιορισμένα.

Ιστορικά η Τανάγρα εμφανίζεται πάλι το 585 π.Χ., όταν από κοινού, με τα Μέγαρα, ιδρύουν την Ηράκλεια, μια αποικία στη Νότια ακτή της Μαύρης θάλασσας.

Ο Παυσανίας μας αναφέρει ότι ΓΡΑΙΑ είναι το ομηρικό όνομα της Μυκηναϊκής Τανάγρας. Το Μυκηναϊκό νεκροταφείο που βρέθηκε 200m ανατολικά από το σημερινό χωριό Τανάγρα μαρτυρεί ότι ήταν το νεκροταφείο της Γραίας.

Η Μυκηναϊκή Τανάγρα μπορούμε να πούμε ότι ήταν στην άμεση περιοχή που βρίσκεται το σημερινό χωριό Τανάγρα.

Ο πετρώδης λόφος πάνω από το σημερινό χωριό Τανάγρα πρέπει να ήταν ο Γραός Στήθος που είχαν καταλάβει κατά τον Ξενοφώντα οι Θηβαίοι για να εμποδίσουν την προέλαση του Αγησίλαου από την αρχαία Τανάγρα προς την Θήβα.

Ο D.W. Roller ταυτίζει επίσης το Γραός στήθος με το λόφο Μονοβίγκλα ύψους 466m κοντά στο χωριό Τανάγρα και όχι στα υψώματα κοντά στη Θήβα .

Η επικράτεια της Μυκηναϊκής Γραίας μπορεί να έφθανε ως την περιοχή του Ωρωπού που ονομαζόταν Γραϊκή, και επειδή μαζί με Κυμαίους και Χαλκιδείς είχαν αποικήσει στην παρά τη Ρώμη Κύμη και Γραείς , είναι πιθανόν οι Γραείς αυτοί να συνετέλεσαν στο να ονομαστούν από τους Ρωμαίους οι Έλληνες «grajj» (το πολύ κοινό επίθετο grajus σήμαινε τον Έλληνα ή τον Ελληνικό).

Μετά το 550 π.Χ. δημιουργείται μια Βοιωτική Ομοσπονδία, από πόλεις - κράτη, καθώς και η από κοινού κοπή ασημένιων νομισμάτων, από τις πόλεις Θήβα, Τανάγρα και Αλίαρτο.

Εικονα :7 : Νομίσματα πόλεων της Βοιωτίας

Τα νομίσματα τηs Τανάγραs ήταν αργυρά ,στατήρεs, δραχμέs και οβολοί τα οποία , έχουν στην εμπρόσθια όψη πάντοτε , την Βοιωτική ασπίδα. Στην οπίσθια όψη, ένα τετράγωνο με τα αρχικά γράμματα Τ ή ΤΑ ή Β ή ΒΟΙ ή και με την παράσταση του εμπρόσθιου μερουs καλπαζοντοs ίππου. Τα νομίσματα αυτά κόπηκαν , από το 550-315 π.χ. Κατά τουs αυτοκρατορικούs xρόνουs τα νομίσματα τηs Τανάγραs φέρουν ή την κεφαλή του εκάστοτε Ρωμαίου Αυτοκράτορα μετά τηs λέξεωs ΤΑΝΑΓΡΑΙΩΝ ή την κεφαλή του ποταμού Ασωπού η την προτομή του ΠΟΙΜΑΝΔΡΟΥ του μυθολογικού ιδρυτή τηs πόλεωs . Μερικά φέρουν τιs εικόνεs του Ερμού του κρυοφόρου, του Ερμού του προμάχου και του Διονύσου έργου του Καλάμιδοs.
Στην Τανάγρα γεννήθηκε και μεγάλωσε ο πιο διάσημοs γιατρόs του 3ου π.χ. αιώνα ο Βακχείοs. Έγραψε πολλά πρωτότυπα ιατρικά έργα και πλήθοs από μελέτεs. Τα σπουδαιότερα έργα του είναι : H σφυγμών επιτομή , Περί ρυθμού , Κίνηση εν χρόνοιs τάξιν έχουσιν, κ.τ.λ. . Εξέδωσε επίσηs πάρα πολλά έργα του Ιπποκράτη.
Το 480 π.Χ., η Θήβα, με την πλειοψηφία της Ομοσπονδίας, προσέφερε “γη και ύδωρ” στους Πέρσες εισβολείς, μια κίνηση λαθεμένη, που μετά την ήττα των Περσών, τους οδήγησε σε δυσμένεια αντιμετωπίζοντας πολιτικό και οικονομικό μα¬ρασμό.
Το επόμενο τέταρτο του αιώνα, η Τανάγρα αναδεικνύεται σε πολιτικό-οικονομικό κέντρο της Βοιωτίας. Εκδίδει, μόνη αυτή, νέα σειρά νομισμάτων με τα αρχικά και πάλι ΤΑ για την πόλη της Τανάγρας και ΒΟΙ για ολόκληρη την επικράτεια της Βοιωτίας.

Εικόνα 8 : τμήμα του τείχους της αρχαίας Τανάγρας όπως ευρίσκεται σήμερα.

Το 457 π.Χ., ο πληθυσμός της πόλης θρήνησε πολλές απώλειες, αποτέλεσμα δύο μαχών ενάντια στους Αθηναίους. Η Τανάγρα έχοντας συμμαχήσει με τους Σπαρτιάτες, νίκησε τους Αθηναίους αλλά με τεράστιες απώλειες, τόσο αυτή, όσο και οι σύμμαχοί της. Δύο νίκες που χαρακτηρίστηκαν “Πύρρειες”, τόσο για την Τανάγρα, όσο και για την Σπάρτη, έτσι ώστε οι δυνάμεις της Σπάρτης, αποδεκατισμένες, απεχώρησαν της Βοιωτίας, με προορισμό τη Λακεδαίμονα, αφήνοντας ανεκμετάλλευτες τις νίκες τους.
Τον ίδιο χρόνο αργότερα, οι Αθηναίοι εξεστράτευσαν εναντίον των Βοιωτών, με σκοπό να τους τιμωρήσουν παραδειγματικά, όπερ και εγένετο, στα Οινόφυτα, όπου ηττήθηκαν οι Βοιωτοί, με άμεσο αποτέλεσμα, οι Αθηναίοι να καταστρέψουν τα τείχη της Τανάγρας, να εγκαθιδρύσουν δημοκρατικού χαρακτήρα πολίτευμα - το ίδιο έγινε σ’ όλες τις Βοιωτικές πόλεις - και να διαμελίσουν την Ομοσπονδία, επιτυγχάνοντας την αποδυνάμωση κάθε Βοιωτικής πολιτείας. Η κατάσταση αυτή διήρκησε δέκα χρόνια και απ αυτήν την περίοδο έχουμε διαφορετικής κοπής νομίσματα, από κάθε πόλη ξεχωριστά, όλα με τη χαρακτηριστική Βοιωτική ασπίδα, αλλά με διαφορετική οπίσθια όψη για κάθε πόλη - αυτό της Τανάγρας συνεχίζει να απεικονίζει ένα καλπάζον άλογο με τα αρχικά ΤΑ (ΤΑΝΑΓΡΑ).
Το 445 π.Χ. Αθήνα και Σπάρτη συνάπτουν ειρήνη, μια ειρήνη που κράτησε 14 χρόνια. Στην περίοδο αυτή, οι Αθηναίοι δεν έφεραν αντίρρηση, όταν οι Βοιωτικές πόλεις, με πρωτοστατούσα την Θήβα εντάχθηκαν, για άλλη μια φορά, στην Σπαρτιατική συμμαχία. Η Θήβα ήταν αυτή που ανέλαβε ξανά, ηγεμονικό ρόλο απέναντι στις υπόλοι¬πες και για τα επόμενα 50 χρόνια.
Το 371 π.Χ., εξήντα χρόνια μετά το ξέσπασμα του Β Πελοποννησιακού πολέμου, όπου η Τανάγρα κατάφερε να μείνει αμέτοχη, η μοίρα της Τανάγρας συνδέεται ξανά με την πορεία των Θηβών. Είναι και η εποχή της παντοδυναμίας της Θήβας. Η Θήβα αναδεικνύεται ως η μεγαλύτερη πολιτική και στρατιωτική δύναμη της Ελλάδας.
Είναι η εποχή του Επαμεινώνδα, του ευφυέστερου στρατηγού και πολιτικού των Βοιωτών. Οδήγησε τη Θήβα και τη Βοιωτική Κοινοπολιτεία στο ζενίθ της ακμής των, μια ακμή, που δυστυχώς, σταματάει με το θάνατό του, το 362 π.Χ.
Η κατάσταση επανέρχεται στα χρόνια, προ του Επαμεινώνδα, όπου ανεξάρτητες οι πόλεις συνεχίζουν την πορεία τους.
Το 338 π.Χ., όλη η Ελλάδα υποκύπτει στη στρατιωτική υπεροχή του Φιλίππου του B’, και για πρώτη φορά οι ελληνικές πολιτείες, υπό την ενθουσιώδη καθοδήγησή του, αποφασίζουν την από κοινού, επιθετική εκστρατεία κατά των Περσών.
Για πρώτη φορά οι τύχες, όλων των Ελλήνων, ενώνονται. Το αίσθημα του ΕΜΕΙΣ (οι ‘Έλληνες) ισχυροποιείται μέσω του ΑΥΤΟΙ (οι Πέρσες). Η Τανάγρα, την εποχή αυτή, μετά την ολοκληρωτική καταστροφή των Θηβών, το 335 π.Χ., από το διάδοχο του Φιλίππου Β’, τον Αλέξανδρο τον Μέγα, είναι η κυριότερη και ίσως η πλουσιότερη πόλη της Βοιωτίας. Ακόμη και μετά την επανίδρυση των Θηβών το 315 π.Χ. Πολιτικά η Τανάγρα με όλη τη Βοιωτία από το 338 π.Χ. ως το 288 π.Χ., ανήκε στο Μακεδονικό Βασίλειο, ενώ από το 288 π.Χ. ως το 244 π.Χ. ήταν ανεξάρτητη. Το 244 π.Χ. προσχώρησε πάλι στο Μακεδονικό Βασίλειο. Όλες αυτές οι πολιτικές ουδέποτε επηρέασαν τις συνθήκες και ασχολίες των Ταναγραίων.

Εικόνα 9 : Πήλινα αγάλματα από Ταναγραίες

Η ευημερία της Τανάγρας την περίοδο αυτή, αντανακλάται στις επιτύμβιες στήλες και τα αγαλματίδια, που τόσος λόγος γίνεται για αυτά σήμερα.
Το τέλος του 3ου αιώνα, βάζει ένα τέρμα στην ευημερία της Τανάγρας. Κοινωνικές αναταραχές, με πρωταγωνιστές την μεσαία τάξη, οδηγούν την άλλοτε πλούσια Τανάγρα, στο χάος. Το 146 π.Χ. η Τανάγρα ακολουθεί και αυτή την μοίρα της υπόλοιπης Ελλάδας και κυριεύεται από τη νέα παγκόσμια δύναμη, τη Ρώμη. Η Ρωμαϊκή κατοχή, δεν προκάλεσε την αναμενόμενη καταστροφή, οικονομική και κοινωνική. Αντίθετα η Τανάγρα θριαμβεύει οικονομικά.
Ο Γεωγράφος - περιηγητής Στράβων μαρτυρεί σε αναφορές του, ότι στα τέλη του 1oυ μ.Χ. αιώνα, δύο πόλεις συνέχιζαν να υπάρχουν στην περιοχή, η Τανάγρα και οι Θεσπιές.
Το 2ο μ.Χ. αιώνα επισκέφτηκε την πόλη ο Παυσανίας, που αναφέρει ότι η Τανάγρα ήταν το ίδιο λαμπρά δημιουργική πόλη όσο και πριν 500 χρόνια. Η εποχή αυτή φτάνει σε μας, από ευρεθέντα νομίσματα, με αναπαραστάσεις των ναών της, του ΔΙΟΝΥΣΟΥ και του ΕΡΜΗ του Κρυοφόρου.

Εικόνα 10 : Ο θεός Διόνυσος

Οι επόμενοι δύο αιώνες κύλησαν, χωρίς να επιφέρουν βασικές αλλαγές στην κοινωνική και πολιτική δομή της Τανάγρας, μέσα στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.
Η μεταφορά της βασιλεύουσας στο Βυζάντιο καθώς και η υιοθέτηση του Χριστιανισμού, ως επίσημης πια θρησκείας του Ρωμαϊκού κράτους, στον 4ο αιώνα, δίνει στην Τανάγρα μια νέα πνοή δύναμης, μια δύναμη που αντλείται από την ανάδειξή της, σε Επισκοπή, μια από τις δέκα, της Βορείου Ελλάδος.
Η πόλη υπάρχει για ακόμη ένα αιώνα και εντάσσεται χρονολογικά στην περίοδο του Ιουστινιανού (527-565 μ.Χ.).
Τον 6ο μ.Χ. εμφανίζονται στο προσκήνιο, οι Άβαροι , ένας νομαδικός λαός Τατταρικής καταγωγής, φέρνοντας μαζί τους και αρκετούς Σλαύους. Οι Άβαροι εξαπλώθηκαν στη Βαλκανική, λεηλατώντας και καταστρέφοντας στο πέρασμά τους. Το τέλος της Τανάγρας, ήρθε άδοξα με αυτόν τον τρόπο, στα τέλη του 6ου αιώνα μ.Χ. Οι κάτοικοί της, προσέφυγαν στα νησιά του Αιγαίου και στην ενδοχώρα, η πόλη ερήμωσε και αφέθηκε στα ερείπια.
Ενθαρρυμένοι μετά το 783 μ.Χ. από τις τελευταίες εξελίξεις και την εδραίωση των Βυζαντινών στην περιοχή αρχίζουν οι Ταναγραίοι να επιστρέφουν στις προγονικές τους εστίες.
Ακολουθώντας την διάχυτη επιθυμία επιστροφής των στην Τανάγρα - οι απόγονοι των άλλοτε πανίσχυρων Ταναγραίων - αντίκρισαν μια ερειπωμένη πόλη. Η απαστράπτουσα, άλλοτε πολιτεία κειτόταν σε χαλάσματα, σωροί θύμιζαν τα τείχη που προστάτευαν την υπερήφανη πόλη, με τους δεκάδες ναούς, το αρχαίο Θέατρο, και τα εκατοντάδες εργαστήρια - κέντρα διαχρονικής τέχνης.
Αυτή την εικόνα αντίκρισαν, οι Ταναγραίοι , μια πόλη , χαλάσματα , που δεν μπόρεσε να ξανασταθεί στα πόδια της . Μοναδικά απομεινάρια της επανεγκατάστασης των Ελλήνων στην Τανάγρα, είναι δύο εκκλησίες - ρυθμού βασιλικής με τρούλο - του 12ου μ.Χ., του Άγ. Πολυκάρπου, και του Αγ. Θωμά, στα Νοτιοανατολικά της πόλης , όπου διατηρείται σήμερα σε άριστη κατάσταση.

Εικόνα 11 : Εκκλησία του Αγίου Πολυκάρπου στην περιοχή της αρχαίας Τανάγρας του 12 αιώνα

Ο Άγιος Πολύκαρπος ( που η μνήμη του εορτάζεται στις 23 Φεβρουαρίου ) ανακαινίστηκε από την ενορία της Τανάγρας και είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ της αρχαίας Τανάγρας και του σημερινού χωριού Τανάγρα. Η εκκλησία του Αγίου Πολυκάρπου χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο μνημείο με την υπ αριθμόν ΥΠ.ΠΟ/Δ/ΑΠ/Γ924/24794 απόφαση. Ο ιερός ναός του Αγίου Πολυκάρπου Τανάγρας είναι μνημείο. Ο μονόχωρος καμαροσκεπής ναός είναι τρίπλευρη αψίδα ιερού βήματος δομημένη με πλυνθοπερίκλειστο σύστημα και αξιόλογο γλυπτό τέμπλο. Το μνημείο ανάγεται στον 12ο αιώνα.

Ενδεικτική είναι η χρήση ψηφιδωτών δαπέδων στους ναούς αυτής της περιόδου. Αυτές είναι και οι τελευταίες ενδείξεις ύπαρξης της Τανάγρας, ενώ ο χώρος που καταλάμβανε, ονομάζεται από το 14 αιώνα ή 15 αιώνα , “Γκριμάδα”, μια ονομασία με προέλευση ελληνική - από το ρήμα “ρημάζω, ίσως - και προσθήκη το “ΓΚ’ που προέρχεται μάλλον από τους, Ιλλυρικής καταγωγής, νομάδες που εγκαταστάθηκαν εδώ και 600 με 630 χρόνια και ονόμασαν την περιοχή Γκριμάδα = ερείπια.
Όνομα που έδωσαν οι αρβανίτες . (κάτοικοι στην περιοχή) , οι οποίοι βρήκαν την πόλη της Τανάγρας γκρεμισμένη.
Η ΤΑΝΑΓΡΑ όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω ήκμασε από τους Μυκηναϊκούς έως και τους Ρωμαϊκούς χρόνους. Ήταν δε το επίκεντρο της Ταναγραϊκής που περιελάμβανε τους τέσσερις οικισμούς ΦΑΡΕΣ - ΑΡΜΑ - ΕΛΑΙΩΝΑ - ΜΥΚΑΛΗΣΣΟ δημιουργώντας τετρακωμία.

Εικόνα 12 : Νόμισμα της αρχαίας Τανάγρας

Απεικόνιση Ταναγραικού γάμου

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Καλύμματα κεφαλής γυναικών ( πήλινα αγάλματα της Τανάγρας) .

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Στοιχεία από το βιβλίο που επιμελήθηκε ο αρχαιολόγος Α. Σβουρδάκος και εκδόθηκε τον Ιούνιο του 1995 από την 114 Πτέρυγα Μάχης και αναφερόταν στην Τανάγρα.
   
2. Στοιχεία από τη Βοιωτική εφημερίδα Γνώμη σε άρθρο του Ιωάννη Λάμπρου.
3. Στοιχεία από τα βοιωτικά του Παυσανία .
4. Στοιχεία από αναφορές για τις ανασκαφές 1968 – 69 του Θ. Σπυρόπουλου.
5. Στοιχεία από το βιβλίο η Θήβα και η Βοιωτία του Γ. Τσεβά .
6. Φωτογραφικό αρχείο του Δριχούτη Παναγιώτη , κατοίκου Τανάγρας .
7. Αναφορές από Δικαίαρχο, Ηρόδοτο, Λυκόφωνα , Στράβωνα και από περιηγητές.
8. Στοιχεία από το αρχείο του δασκάλου Δημητρίου Παπαφράγκου.
9. Αρχειακό υλικό απο το Πολιτιστικό Σύλλογο Τανάγρας Ποίμανδρος

2 Απεικόνιση της αρχαίας Τανάγρας περιβεβλημένης των τειχών της. Εντοπίζονται τα προάστια της άνω και κάτω πόλης μετά της Ακροπόλεως καθώς επίσης και τα σημαντικότερα κτιριακά συγκροτήματα για τα οποία έχουμε τα αρχιτεκτονικά στοιχεία σήμερα.

------------------------------------------------------------------------------------------------

Έρμαια

Αγωνιστικές εορτές σε σειρά ελληνικές πόλεις ( Σπάρτη, Αθήνα, Πελλήνη Αχαϊας , Φενεός , Κυλλήνη , Δήλος , Αρκαδικές πόλεις , Τανάγρα κ.α. ) , με γυμνικούς αγώνες και λαμπαδηφορίες παίδων και εφήβων , προς τιμή του θεού Ερμού Αγωνίου ή Εναγωνίου προστάτη των παλαιστρών και των γυμνασίων.
Στη Σαλαμίνα περιελάμβαναν μόνο ένα αγώνισμα , το Στάδιον, ενώ στην Αθήνα είχαν ως κύριο αγώνισμα τον δρόμο λαμπαδηφόρων.

Στην Τανάγρα είχαν ως κύριο αγώνισμα την αρματοδρομία. Οι Ταναγραίοι ξεκινούσαν τα Έρμαια με μεγάλη πομπή που είχε επικεφαλής τον πιο όμορφο νέο της πόλης με ένα κριάρι στους ώμους (Κριοφόρος) προς τιμή του Θεού που η τοπική παράδοση ήθελε να έχει σώσει την Τανάγρα από επιδημία μετά από Επιφάνειά του και καθάρσια κριοφορία ( Θεός Σωτήρ) .